Edit

ΚΕΝΤΡΟ

Σοφ. Βενιζέλου 16 & Ρόδων, Ηράκλειο Αττικής

ΧΩΡΟΣ ΔΙΕΞΑΓΩΓΗΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ

Λεωφ. Ηρακλείου 353, 4ος όροφος, Ηράκλειο Αττικής

Τηλέφωνα: (210) 2830100
Κινητό: 6945 558644
Σεμινάρια: 6988 080383

dikepsy@dikepsy.gr
dikepsy.dikepsy@gmail.com

Αυτισμός

Αυτισμός

Στο υλικό του σεμιναρίου μας για το Σύνδρομο Άσπεργκερ, υπάρχει ένα απόσπασμα που μου αρέσει συχνά να χρησιμοποιώ. Ένας νεαρός με Άσπεργκερ περιγράφει τον Αυτισμό: «Το σύνδρομο Asperger είναι κάτω από την ομπρέλα «αυτισμός». Είναι χρήσιμο αν σκεφτόμαστε έτσι τον αυτισμό – σαν μια ομπρέλα με πολλούς ανθρώπους από κάτω να στέκονται σε διαφορετικά σημεία. Ανάλογα όμως με το πού στέκονται κάποιους τους πιάνει η βροχή περισσότερο ενώ κάποιους άλλους λιγότερο».

Από το 1999 που ιδρύθηκε το ΔΙΚΕΨΥ, έχουμε συναντήσει δεκάδες παιδιά στο φάσμα, λιγότερο και περισσότερο «βρεγμένα». Κάποια τα έφεραν οι γονείς τους τριών χρόνων για να μάθουν να λένε ‘μαμά’ και ‘μπαμπά’ και τώρα, έφηβοι πια, βγαίνουν με τους θεραπευτές τους για καφέ στην πλατεία ή βόλτα στο εμπορικό.
Η μεγαλύτερη ικανοποίησή μας είναι όταν ακούμε πως ανυπομονούν να έρθουν για το μάθημα ή προσπαθούν με ‘πονηριές’ να μείνουν λίγο ακόμα.

Στο ΔΙ.ΚΕ.Ψ.Υ. μοιραζόμαστε με τους γονείς και τους θεραπευτές την εμπειρία μας και διάφορα ζητήματα που μας απασχολούν πάνω και γύρω από την ‘ομπρέλα’ του αυτισμού.

Προσωπικά, τυχαίνει να έχω αυξημένη παρατηρητικότητα, όμως οι περισσότεροι άνθρωποι είναι νωθροί. Ποτέ τους δεν παρατηρούν τα πάντα. Ρίχνουν απλώς μια ματιά, όπως λέμε, που είναι το ίδιο σαν να λέμε «χαζεύω κάτι» ή «στυλώνω» το βλέμμα σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση, για παράδειγμα όταν μια μπάλα του μπιλιάρδου λοξοκοιτάζει την άλλη μπάλα του μπιλιάρδου. Έτσι οι πληροφορίες μέσα στα κεφάλια τους είναι στ αλήθεια απλές. Για παράδειγμα, αν είναι κανείς στην εξοχή, οι πληροφορίες μπορεί να είναι κάτι από τα εξής:

  1. Στέκομαι σ’ έναν αγρό με παχύ χορτάρι.
  2. Υπάρχουν μερικές αγελάδες στους αγρούς.
  3. Έχει λιακάδα με λίγα σύννεφα
  4. Υπάρχουν μερικά λουλούδια ανάμεσα στα χορτάρια.
  5. Υπάρχει ένα χωριό στο βάθος.
  6. Υπάρχει ένας φράχτης στην άκρη του αγρού με μια πόρτα σε μια μεριά.

Αν όμως εγώ σταθώ σε έναν αγρό στην εξοχή παρατηρώ τα πάντα. Για παράδειγμα θυμάμαι τον εαυτό μου να στέκεται σ΄ έναν αγρό την Τετάρτη 15 Ιουνίου του 1994, επειδή πηγαίναμε μαζί με τον πατέρα και τη μητέρα με το αυτοκίνητο στο Ντόβερ για να πάρουμε το φέριμποτ για τη Γαλλία και κάναμε αυτό που έλεγε ο πατέρας γραφική διαδρομή, που σημαίνει να πηγαίνεις από μικρούς δρόμους και να σταματάς για μεσημεριανό σε μια ταβέρνα μέσα στις πρασινάδες στους αγρούς.

Εγώ όταν πήγα σε έναν αγρό με αγελάδες στάθηκα και κοίταξα τον αγρό και παρατήρησα τα εξής πράγματα:

  1. Στον αγρό υπήρχαν 19 αγελάδες από τις οποίες οι 15 ήταν μαύρες και άσπρες και οι 4 ήταν καφετιές και άσπρες.
  2. Υπήρχε ένα χωριό στο βάθος που είχε 31 ορατά σπίτια και μια εκκλησία με έναν τετράγωνο πυργίσκο χωρίς μυτερή κορυφή.
  3. Υπήρχαν αναχώματα στον αγρό, που σημαίνει ότι κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους ήταν αυτό που λέγανε χωράφι με αμπολές, αυλάκια δηλαδή, και οι άνθρωποι που ζούσαν στο χωριό είχαν ο καθένας από ένα χώρο ανάμεσα σε αμπολές να καλλιεργήσουν.
  4. Στο φράχτη υπήρχε μια σακούλα από σουπερμάρκετ, ένα πατικωμένο κουτί κόκα κόλα μ’ ένα σαλιγκάρι πάνω του κι ένα μεγάλο κομμάτι πορτοκαλί σκοινί.
  5. Η βορειοανατολική άκρη του αγρού ήταν υπερυψωμένη και η νοτιοδυτική άκρη ήταν πιο χαμηλή και ο αγρός έκανε μια ελαφριά πτυχή προς τα κάτω κατά μήκος της γραμμής ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο άκρες, οπότε η βορειοδυτική και η νοτιοανατολική άκρη ήταν αμυδρά πιο κάτω απ’ όσο θα ήταν κανονικά αν ο αγρός ήταν μια επίπεδη, κεκλιμένη πεδιάδα.
  6. Έβλεπα καθαρά τρεις διαφορετικούς τύπους χορταριών και δύο χρώματα λουλουδιών ανάμεσα στα χορτάρια.
  7. Οι αγελάδες κοίταζαν ως επί το πλείστον προς την κορυφή του λόφου.

Υπήρχαν άλλα 31 πράγματα σ’ αυτόν τον κατάλογο πραγμάτων που παρατήρησα, αλλά η Σόμπαν είπε πως δεν ήταν ανάγκη να τα γράψω όλα. Αυτό σημαίνει ότι είναι πάρα πολύ κουραστικό να βρίσκομαι σ’ έναν καινούριο τόπο, γιατί παρατηρώ όλα τα πράγματα. Κι αν κάποιος με ρωτούσε πως ήταν οι αγελάδες ενδεχομένως να τον ρωτούσα ποια απ’ όλες.

Όταν βρίσκομαι σ’ έναν καινούριο τόπο, επειδή ακριβώς παρατηρώ τα πάντα, λειτουργώ όπως ένας υπολογιστής. Που κάνει πολλά πράγματα ταυτόχρονα και κάποια στιγμή ο κεντρικός επεξεργαστής μπλοκάρει και δεν υπάρχει αρκετός ελεύθερος χώρος για να σκεφτεί άλλα πράγματα. Κι όταν σ’ αυτόν τον καινούριο τόπο υπάρχουν πάρα πολλοί άνθρωποι, είναι ακόμα πιο δύσκολα τα πράγματα γιατί οι άνθρωποι δεν είναι σαν τις αγελάδες, σαν τα λουλούδια και σαν το χορτάρι και μπορούν να σου μιλάνε και να κάνουν πράγματα που δεν τα περιμένεις, οπότε πρέπει να προσέχεις ότι υπάρχει σ’ αυτόν τον τόπο κι επίσης πρέπει τα πράγματα που ενδεχομένως μπορεί να συμβούν. Μερικές φορές μάλιστα όταν είμαι σε έναν καινούριο τόπο και υπάρχουν ένα σωρό άνθρωποι εκεί, είναι σαν να διαλύεται ο υπολογιστής. Τότε εγώ πρέπει να κλείσω τα μάτια μου, να βάλω τα χέρια μου πάνω στ’ αυτιά μου και να βογκήξω που είναι κάπως σα να πατάω CTRL+ALT+DEL και να σβήνω τα προγράμματα, να κλείνω τον υπολογιστή και να κάνω επανεκκίνηση, έτσι ώστε να μπορέσω να θυμηθώ τι κάνω και ποιος είναι ο προορισμός μου.
(Ποιος σκότωσε το σκύλο τα μεσάνυχτα. Μαρκ Χαντον. Εκδόσεις Ψυχογιός, σελ.189-193)

Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ)

Για πολλά χρόνια στη βιβλιογραφία συνυπήρχαν όροι όπως: αυτισμός, κλασσικός αυτισμός, υψηλά λειτουργικός αυτισμός, σύνδρομο Άσπεργκερ, αυτιστική διαταραχή, διαταραχή του αυτιστικού φάσματος, διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές. Όλες αυτές οι ονομασίες, δημιουργήθηκαν με σκοπό να περιγράψουν τις δυσκολίες και την ένταση των συμπτωμάτων όπως τα βιώνουν τα άτομα στο φάσμα του Αυτισμού. Σύμφωνα με τα τελευταία επιστημονικά δεδομένα, και τις πιο πρόσφατες εκδόσεις των διαγνωστικών εργαλείων που χρησιμοποιούνται παγκοσμίως, το ICD- 10 (από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας) και το DSM-V (από την Αμερικάνικη Εταιρία για την Ψυχική Υγεία) όλοι οι παραπάνω όροι αντιστάθηκαν από αυτόν της Διαταραχής Αυτιστικού Φάσματος.

Η νέα αυτή προσέγγιση στον ορισμό του αυτισμού, βοηθά έτσι ώστε να δημιουργήσει έναν όρο «ομπρέλα» που να συμπεριλαμβάνει το εύρος των δυσκολιών που συναντά κανείς στον αυτισμό χωρίς να μπερδεύει γονείς, θεραπευτές και εκπαιδευτικούς με εξειδικευμένη ορολογία και πολύπλοκες διατυπώσεις. Αυτό το σκοπό εξυπηρετεί και η λέξη «φάσμα» να παρέχει έναν όρο που περικλείει την διαφορετικότητα και την πολυπλοκότητα των ατόμων με αυτισμό κάτω από μία ενιαία διάγνωση η οποία περιγράφει ένα κοινό μοτίβο στον τρόπο σκέψης και μάθησης και θα μπορεί να επικοινωνηθεί από γονείς και ειδικούς με σαφήνεια.

Για όλους όσους εμπλέκονται με κάθε τρόπο στην υποστήριξη ατόμων με αυτισμό, είναι πολύ σημαντικό όχι μόνο να υπάρχει κατανόηση του όρου της Διαταραχής Αυτιστικού Φάσματος αλλά επιπλέον να γνωρίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι δυσκολίες που περιγράφονται εκφράζονται στο συγκεκριμένο άτομο έτσι ώστε να αποφευχθούν υπεργενικεύσεις και απλουστεύσεις σημαντικών διαφορών που υπάρχουν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Το γεγονός ότι κάποιοι άνθρωποι φέρουν την ίδια διάγνωση, δεν θα πρέπει να επισκιάζει και να υπερκαλύπτει τις ιδιαιτερότητες του κάθε ατόμου, τη μοναδικότητά του και όλα όσα τον κάνουν να ξεχωρίζει από το σύνολο.

Ο όρος φάσμα ουσιαστικά αναφέρεται σε ένα ευρύ πεδίο μέσα στο οποίο συνυπάρχουν άνθρωποι που φέρουν την ίδια διάγνωση (ΔΑΦ) και που όμως έχουν πολλές και σημαντικές μεταξύ τους διαφορές. Οι διαφορές αυτές συνίστανται στην ποικιλότητα και ένταση των συμπτωμάτων, το ηλικιακό σημείο έναρξης των συμπτωμάτων, το επίπεδο λειτουργικότητας αναφορικά με γενικά ζητήματα και ειδικότερα αναφορικά με ζητήματα επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης.

Μία μεγάλη μερίδα ανθρώπων που είναι στο φάσμα της αυτιστικής διαταραχής, παρουσιάζουν ένα σύνολο κοινών συμπτωμάτων όπως για παράδειγμα τις δυσκολίες στην αλληλεπίδραση και την επικοινωνία, τις επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές, και τη μάλλον αδόκιμη και απρόσφορη ενασχόληση και προσκόλληση σε συγκεκριμένα αντικείμενα ή διαδικασίες. Τα συμπτώματα εμφανίζονται αυτά εμφανίζονται μέσα στα 3 πρώτα χρόνια ζωής του ατόμου και τείνει να είναι μία διαταραχή που επηρεάζει τα αγόρια περισσότερο από τα κορίτσια με μία συχνότητα 4 προς 1.    

Με βάση τις πιο πρόσφατες εκδόσεις των διαγνωστικών εγχειριδίων που χρησιμοποιούνται από την παγκόσμια ιατρική κοινότητα (ICD- 10 και DSM-V), η Διαταραχής Αυτιστικού Φάσματος ορίζεται ως μια αναπτυξιακή διαταραχή που φαίνεται να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος προσλαμβάνει και επεξεργάζεται τα ερεθίσματα καθώς και πολλούς άλλους τομείς ανάπτυξης.

Τα άτομα που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού εμφανίζουν παρόμοιες δυσκολίες σε σχέση με:

  • Κοινωνικές δεξιότητες και αλληλεπίδραση με τρίτους.
  • Λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία.
  • Ικανότητα μάθησης ειδικά σε ένα νέο πλαίσιο-περιβάλλον.
  • Επαναλαμβανόμενες και αδόκιμες συμπεριφορές.
  • Περιορισμένα ενδιαφέροντα και περιορισμένη εμπλοκή σε δραστηριότητες.

 

Με βάση τα διαγνωστικά εργαλεία για τη ΔΑΦ οι παραπάνω δυσκολίες συνοψίζονται σε δύο βασικές κατηγορίες:

(α) δυσκολίες στην κοινωνική αλληλεπίδραση και την επικοινωνία που είναι εμφανείς σε όλα τα πλαίσια συναναστροφής, και

(β) περιορισμένες ή επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές, ενδιαφέροντα και δραστηριότητες.

Είναι πολύ συνηθισμένο για τα άτομα με αυτισμό να προτιμούν να είναι μόνα τους, να μην επιδιώκουν επαφή με τρίτους ή φαινομενικά να αγνοούν όσους λεκτικά απευθύνονται σε αυτούς. Σε περιπτώσεις που υπάρχει διάθεση για αλληλεπίδραση και επικοινωνία, εκεί φαίνεται να απαντώνται διαφορετικού τύπου δυσκολίες. Για παράδειγμα τα άτομα που είναι στο αυτιστικό φάσμα μπορεί να μην ξέρουν πώς να προσεγγίσουν ένα άτομο του ενδιαφέροντός τους, ή εξαιτίας των δυσκολιών τους στην αντίληψη και ερμηνεία των προθέσεων τρίτων, να μην μπορούν να αξιολογήσουν όσα λέγονται ή γίνονται και επομένως οι αντιδράσεις τους και η συμπεριφορά τους να μην είναι αυτή που αρμόζει και αντιστοιχεί στην κάθε περίσταση. Δυσκολίες υπάρχουν επίσης στη διατήρηση της βλεμματικής επαφής, ένα στοιχείο ιδιαίτερα ουσιαστικό για τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούμε και σχετιζόμαστε με άλλους. Οι εκφράσεις του προσώπου και γενικότερα τα προσωδικά στοιχεία της γλώσσας δεν γίνονται αντιληπτά ή δεν ερμηνεύονται σωστά και άρα δεν αξιοποιούνται αναλόγως. Στα περισσότερα παιδιά ή και ενήλικες με αυτισμό, εξαιτίας των δυσκολιών τους  με την αίσθηση της αφής, δεν αρέσει η σωματική εγγύτητα που μία επαφή μπορεί να εμπεριέχει (χειραψίες, αγκαλιές). Παρομοίως δυσκολίες απαντώνται και στην κατανόηση και επικοινωνία των συναισθημάτων τους αλλά και των συναισθημάτων των άλλων. 

Ένα από τα πλέον γνωστά χαρακτηριστικά του αυτισμού είναι και η μικρή ανοχή στις αλλαγές και τις ανατροπές που μπορεί να συμβούν σε προγραμματισμένες δραστηριότητες στη διάρκεια μιας ημέρας. Ορισμένες φορές μικρές αλλαγές μπορεί να προκαλέσουν αναπάντεχες και έντονες αντιδράσεις, ακριβώς εξαιτίας της δυσκολίας στη διαχείριση του διαφορετικού που μπορεί να προκύψει. Αντίθετα ένα καλά δομημένο πρόγραμμα όσο το δυνατό λιγότερο «ευάλωτο» σε αλλαγές και ανατροπές, επιτρέπει στο άτομο να λειτουργήσει με ηρεμία αξιοποιώντας με τον καλύτερο τρόπο το δυναμικό του. Επομένως είναι σημαντικό να εξασφαλίζεται για τα παιδιά αυτά ένα πλαίσιο που θα παρέχει ασφάλεια σε αυτό το επίπεδο και που ελεγχόμενα θα εισάγεται το στοιχείο των αλλαγών.

Όσοι είναι στο φάσμα πολύ συχνά αντιμετωπίζουν δυσκολίες με την πρόσληψη και επεξεργασία αισθητηριακών ερεθισμάτων (πληροφοριών). Τα ερεθίσματα προσλαμβάνονται με τρόπο που άλλοτε μοιάζουν κατακλυσμιαία για τις αισθήσεις ενός παιδιού με αυτισμό, κι άλλοτε οι δυσκολίες στην απαρτίωση των ερεθισμάτων τα κάνουν να μοιάζουν αποσπασματικά και χωρίς συνοχή ή νόημα.

Πολύ συχνά απαντάται ευαισθησία σε διάφορα γευστικά, ηχητικά, οπτικά ή απτικά ερεθίσματα και αυτό συνεπάγεται ασυνήθιστων αντιδράσεων οι οποίες κρίνοντας από τη φύση και την ένταση των ίδιων των ερεθισμάτων δεν είναι αναμενόμενες. Έτσι ένα παιδί με αυτισμό μπορεί με κλάμα ή εκρήξεις θυμού στο άκουσμα του ήχου που κάνει η ηλεκτρική σκούπα ή κάποια άλλη οικιακή ηλεκτρική συσκευή. Με τον ίδιο τρόπο μπορεί να ενοχλείται και να είναι αδύνατο να αντέξει την υφή υφασμάτων ή την αίσθηση του νερού στο σώμα του γεγονός που μπορεί να προκαλέσει έντονες αντιδράσεις ή εκρήξεις. Τέλος τα άτομα με αυτισμό μπορεί να έχουν μεγάλη ή μηδενική ανοχή σε κάτι που τους προκαλεί πόνο.

Δυσκολίες που εμπίπτουν και στις παραπάνω κατηγορίες θα πρέπει να είναι παρούσες στην καθημερινότητα του ατόμου και κάποια από τα συμπτώματα να έχουν ήδη εκδηλωθεί από την πρώιμη παιδική ηλικία (εώς 3 ετών) έτσι ώστε να πληρούνται τα κριτήρια για τη διάγνωση του αυτισμού. Τα άτομα που έχουν σαφή ελλείμματα στην κοινωνική επικοινωνία, των οποίων όμως τα συμπτώματα κατά τα άλλα δεν πληρούν τα κριτήρια για Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος, θα πρέπει να αξιολογούνται για την κοινωνική (πραγματιστική) διαταραχή της επικοινωνίας.

 

Όπως είδαμε παραπάνω ο όρος φάσμα περικλείει ένα εύρος δυσκολιών και συμπτωμάτων τα οποία εκφράζονται με διαφορετική βαρύτητα στο κάθε άτομο επηρεάζοντας την καθημερινότητα του. Για να προσδιοριστούν αυτά με σαφήνεια η διάγνωση της διαταραχής αυτιστικού φάσματος συνοδεύεται από έναν δείκτη λειτουργικότητας που ονομάζεται επίπεδο. Το επίπεδο λειτουργικότητας προσδιορίζεται από τον κλινικό επιστήμονα που θα κάνει τη διάγνωση, λαμβάνοντας υπ’ οψ ην τις ατομικές διαφορές και δεξιότητες και κατατάσσεται σε τρεις βαθμίδες:

Επίπεδο 1 – «Ανάγκη υποστήριξης» που προκύπτει από δυσκολίες στην κοινωνικοποίηση, την ευελιξία και την προσαρμογή.

Επίπεδο 2 – «Ανάγκη ενισχυμένης υποστήριξης» που προκύπτει από αξιοσημείωτες δυσκολίες στην κοινωνικοποίηση, την ευελιξία και την προσαρμογή.

Επίπεδο 3 – «Ανάγκη ιδιαίτερης ενισχυμένης υποστήριξης» που προκύπτει από σοβαρές δυσκολίες στην κοινωνικοποίηση, την ευελιξία και την προσαρμογή.

Οι δυσκολίες στην επικοινωνία, καθώς και οι δυσκολίες κατανόησης των κοινωνικών κανόνων και επιταγών, φαίνεται να δυσχεραίνουν την αλληλεπίδραση με τους άλλους με αποτέλεσμα συχνά τα άτομα που είναι στο φάσμα να συμπεριφέρονται με τρόπους «παράξενους» προκειμένου να ανταπεξέλθουν στις απαιτήσεις των διαφορετικών πλαισίων (σχολικό, οικογενειακό, φιλικό).   

Είναι γνωστό ότι τα συμπτώματα του αυτισμού διαφέρουν σημαντικά ως προς την έντασή τους από άτομο σε άτομο. Έτσι σε περιπτώσεις όπου τα συμπτώματα είναι έντονα, συχνά παρατηρούνται εκρήξεις θυμού, αυτοτραυματισμοί και επιθετικές συμπεριφορές προς τρίτους. Χωρίς την απαραίτητη υποστήριξη και παρέμβαση, αυτές οι συμπεριφορές, εμμένουν και με την πάροδο του χρόνου ισχυροποιούνται και παγιώνονται χωρίς να αλλάζουν. Αυτό δυσχεραίνει την καθημερινότητα του παιδιού, καθώς και την ομαλή ένταξη και ενσωμάτωσή του σε ένα εκπαιδευτικό πλαίσιο.

Ωστόσο σε περιπτώσεις όπου η ένταση των συμπτωμάτων είναι ήπιας μορφής, εκεί οι δυσκολίες δεν είναι τόσο γενικευμένες και εκδηλώνονται με εμμονή σε ιδιόμορφες ενασχολήσεις, προτίμηση ή άρνηση συγκεκριμένου είδους τροφής και δυσκολία στην κοινωνικοποίηση με συνομηλίκους. Σε κάθε περίπτωση η παρέμβαση από ειδικούς θεραπευτές, κρίνεται απαραίτητη για την ενίσχυση των υπαρχουσών δεξιοτήτων αλλά και την ανάπτυξη νέων.         

Τα παιδιά που είναι στο αυτιστικό φάσμα φαίνεται να διαφέρουν ανάμεσα σε άλλα από τους ομήλικούς τους ως προς την κατάκτηση της γλώσσας, τις κοινωνικές αλλά και κινητικές δεξιότητες. Έτσι συχνά συναντάμε παιδιά που είναι ικανά να εκτελούν δραστηριότητες πολύπλοκες και απαιτητικές ως προς τις νοητικές διεργασίες τους (να κάνουν πολύ δύσκολες μαθηματικές πράξεις) αλλά να μην μπορούν να προσεγγίσουν ένα άλλο παιδί για να παίξουν. Κάποια παιδιά επίσης μπορεί να διαθέτουν ένα διευρυμένο και πλούσιο λεξιλόγιο και να μπορούν με μεγάλη ευχέρεια να διαβάζουν κείμενα και δύσκολες λέξεις, αλλά σπανίως να μπορούν να χρησιμοποιούν το λόγο και το λεξιλόγιο που διαθέτουν αυθόρμητα για να αλληλοεπιδράσουν με άλλους. Εάν παρατηρήσετε μία τέτοια ανομοιογένεια στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων του παιδιού σας τότε θα ήταν μια καλή ιδέα να επισκεφθείτε έναν ειδικό.

Θεραπευτικές Παρεμβάσεις

Η έγκαιρη διάγνωση και πρώιμη παρέμβαση είναι ιδιαζόντως σημαντικές παράμετροι που καθορίζουν και τα οφέλη που τελικά θα καρπωθεί ένα παιδί από την παρέμβαση. Όσο πιο έγκαιρη είναι η παρέμβαση τόσο καλύτερα θα είναι και τα αποτελέσματα της εκάστοτε παρέμβασης και επομένως τόσο μεγαλύτερο και το όφελος για ένα παιδί και την οικογένειά του. Είναι ευρέως αποδεκτό ότι τα συμπεριφοριστικά προγράμματα είναι αυτά που περισσότερο από όλα φαίνεται να ενδείκνυνται για παιδιά προσχολικής ηλικίας.

Στο σχεδιασμό ενός εξατομικευμένου προγράμματος παρέμβασης θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψιν τα παρακάτω στοιχεία:

  • Ικανότητα για επικοινωνία
  • Αισθητηριακό προφίλ
  • Συνοδά θέματα υγείας
  • Το μαθησιακό προφίλ και στυλ μάθησης του κάθε ατόμου
  • Η συμπεριφορά

Ωστόσο ποτέ δεν υπάρχει ένας και μοναδικός αποτελεσματικός τρόπος για όλα τα άτομα που είναι στο φάσμα. Αυτό έχει να κάνει με τη διαφορετικότητα των ίδιων των ατόμων τις πολύ διαφορετικές συνθήκες ζωής τους και τις ποικίλες ανάγκες τους. Αντιθέτως φαίνεται ότι η αποτελεσματικότητα ενός προγράμματος παρέμβασης έγκειται στην σύνθεση πολλών συνιστωσών. Η μονομερής εφαρμογή μιας προσέγγισης δεν μπορεί να είναι το ίδιο αποτελεσματική με μία συνθετικού τύπου προσέγγιση. Και αυτό γιατί η τελευταία φαίνεται να ανταποκρίνεται και είναι πιο κοντά στα σύνθετα δεδομένα των ατόμων με αυτισμό. Έτσι και όσοι άμεσα ή έμμεσα εμπλέκονται στη θεραπευτική διαδικασία, γνωρίζουν ή πολύ γρήγορα συνειδητοποιούν ότι ένα μοντέλο παρέμβασης που συνδυάζει στοιχεία από διάφορες προσεγγίσεις, aba, teacch, rdi κτλ, τείνει ο πλέον αποτελεσματικός τρόπος προσέγγισης.     

Πολύς λόγος και όχι αδίκως γίνεται για των εκπόνηση των εξατομικευμένων προγραμμάτων παρέμβασης και είναι μία εκ των βασικών αρχών για την επιτυχή έκβαση της κάθε παρέμβασης. Τα εξατομικευμένα προγράμματα παρέμβασης αφορούν στην εκπόνηση  ενός προγράμματος. Πιο συγκεκριμένα στο ποιοι θα είναι οι θεραπευτικοί στόχοι με ένα παιδί, με ποιο τρόπο μπορούν αυτοί καλύτερα να επιτευχθούν λαμβάνοντας πάντοτε υπόψιν τα σύνθετα δεδομένα του κάθε ανθρώπου, τις ανάγκες του, τις συνθήκες ζωής. Σε αυτή τη διαδικασία οι γονείς παίζουν έναν πολύ σημαντικό ρόλο καθώς είναι αυτοί που υποδεικνύουν τις δεξιότητες που επιδέχονται βελτιώσεων, τις ικανότητες που πρέπει να αναδειχτούν και να ενισχυθούν, αλλά και τελικά τι είναι σημαντικό για το ίδιο τους το παιδί μέσα από μία θεραπευτική διαδικασία.

Σε πολλές περιπτώσεις ο σκοπός της παρέμβασης είναι η ένταξη ενός παιδιού στο τυπικό σχολείο. Αυτό βέβαια είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς και επίπονης πορείας για την οικογένεια και το ίδιο το παιδί. Πληθώρα ερευνών έρχεται να υποστηρίξει ότι κάτι τέτοιο είναι εφικτό και επιτυγχάνεται όταν το παιδί ενταχθεί αρχικά σε ένα ειδικό πλαίσιο ακολουθώντας ένα αυστηρό εξατομικευμένο πρόγραμμα. Στη συνέχεια και καθώς μέσω αυτού το παιδί καταφέρνει να γίνεται περισσότερο ανεξάρτητο και ικανό ώστε κάποια στιγμή να είναι σε θέση να ενταχθεί σε ένα κανονικό-τυπικό πλαίσιο.

Τα ψυχοπαιδαγωγικά προγράμματα αφορούν παιδιά παιδικής και εφηβικής ηλικίας και αποτελούν εξατομικευμένα προγράμματα παρέμβασης με στόχο να ενισχύσουν συγκεκριμένες δεξιότητες του παιδιού που θα το καταστήσουν πιο λειτουργικό στην καθημερινότητά του και θα το βοηθήσουν να ενταχθεί και να επικοινωνήσει με τους συνομηλίκους του. Για τη δημιουργία ενός ψυχοπαιδαγωγικού προγράμματος αρχικά είναι απαραίτητη η αξιολόγηση των γνωστικών, κοινωνικών και ψυχοσυναισθηματικών δεξιοτήτων του παιδιού από τη διεπιστημονική ομάδα με σκοπό των εντοπισμό των ιδιαίτερων δεξιοτήτων και των δυσκολιών του παιδιού και τη δημιουργία του ατομικού του εκπαιδευτικού προφίλ. Κατόπιν καταρτίζεται ένα εξατομικευμένο πλάνο παρέμβασης με συγκεκριμένους στόχους ώστε να αξιοποιηθεί πλήρως το δυναμικό του. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από τη χρήση ειδικού εκπαιδευτικού υλικού, καρτών γνωστικών στόχων, κοινωνικών ιστοριών, συμπεριφορικών τεχνικών θετικής ενίσχυσης, παιχνιδιού ρόλων και επεξεργασίας των ατομικών βιωμάτων που θα μοιραστεί το παιδί με το θεραπευτή. Μέσα από ένα ψυχοπαιδαγωγικό πρόγραμμα το παιδί ή ο έφηβος μπορεί να εκπαιδευτεί ώστε να:

  • Επικοινωνεί το αίτημά του και να συνεργάζεται επιτυχώς με τους γονείς και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας.
  • Ακολουθεί κανόνες και να σέβεται τα όρια που θέτουν οι γονείς.
  • Αναπτύξει δεξιότητες επικοινωνίας και συζήτησης για την ικανοποίηση καθημερινών συναλλαγών.
  • Εκπαιδευτεί σε πρακτικά ζητήματα καθημερινότητας (χρήση της τουαλέτας, ρουτίνα υγιεινής, ένδυση, ρουτίνα ύπνου κλπ). Που θα προάγουν την αυτονομία και την αυτοεξυπηρέτηση.
  • Κατανοήσει κοινωνικούς κανόνες και πως αυτοί διαφοροποιούνται αναλόγως το πλαίσιο (οικογένεια, σχολείο, παιδική χαρά).
  • Να οργανώσει τον προσωπικό του χρόνο (μελέτη, ώρα ξεκούρασης κλπ).
  • Δουλέψει συστηματικά γύρω από την κατανόηση, την έκφραση και τη ρύθμιση των συναισθημάτων του.
  • Καλλιεργήσει τη δεξιότητα της ενσυναίσθησης.
  • Ενισχύσει την ευέλικτη- δυναμική σκέψη για την επίλυση προβλημάτων της καθημερινότητας.
  • Εμπλουτίσει τα ενδιαφέροντά του και να εμπλακεί αυτόνομα σε δραστηριότητες αυτοαπασχόλησης.

Κατανοήσει θέματα ασφαλείας και ασφαλούς συμπεριφοράς.

Η εργοθεραπεία στοχεύει στην ανάπτυξη αλλά και βελτίωση βασικών κινητικών δεξιοτήτων αλλά και δεξιοτήτων αυτοεξυπηρέτησης με βάση τις ανάγκες του κάθε ατόμου. Μέσα από δομημένες δραστηριότητες αισθητηριακού παιχνιδιού, οργάνωσης της πράξης και συντονισμού αναδύονται νέες δεξιότητες που έχουν ως στόχο την κατάκτηση μεγαλύτερης ανεξαρτησίας και έτσι και μία καλύτερη ποιότητα ζωής. Η εργοθεραπεία βοηθάει:

  • Στην ανάπτυξη της αδρής και της λεπτής κινητικότητας.
  • Στον συντονισμό όλων των μελών του σώματος που εμπλέκονται στην εκτέλεση της κίνησης.
  • Στην ενδυνάμωση των γραφο-κινητικών δεξιοτήτων.
  • Στην ενίσχυση της αντιληπτικής ικανότητας (σε σχέση με το σώμα, το χώρο και το χρόνο).
  • Στη ρύθμιση των αισθητηριακών δυσκολιών που συχνά απαντώνται στα άτομα με διαταραχή αυτιστικού φάσματος.
  • Στην ενίσχυση κοινωνικών δεξιοτήτων καθώς και εκείνων που σχετίζονται με το παιχνίδι.

Αισθητηριακή ολοκλήρωση / Sensory Integration

Η αισθητηριακή ολοκλήρωση είναι ένας όρος που αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος οργανώνει και επεξεργάζεται τα ποικίλα ερεθίσματα που λαμβάνει μέσω όλων των αισθήσεων από το περιβάλλον του. Για τους περισσότερους από εμάς αυτή η διαδικασία είναι ακούσια και επιτυγχάνεται χωρίς καμία προσπάθεια από την πλευρά μας. Ωστόσο για κάποιους άλλους και ειδικά για τα παιδιά που είναι στο φάσμα, αυτή η διαδικασία δυσχεραίνεται από δυσκολίες που απαντώνται στην πρόσληψη αλλά και απαρτίωση των ερεθισμάτων προκειμένου να έχουν μία ολοκληρωμένη εμπειρία. Έτσι κάποια παιδιά παρουσιάζουν έντονη υπερευαισθησία σε συγκεκριμένα ερεθίσματα ενώ άλλα υποευαισθησία. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι κάποια παιδιά αντιδρούν σε διάφορα ερεθίσματα με τρόπους αδόκιμους καθώς τα ίδια αυτά ερεθίσματα αντικειμενικά δεν αναμένεται να επιφέρουν αντιδράσεις του μεγέθους και της έντασης που συχνά συναντάμε σε παιδιά με αυτισμό. 

Οι δυσκολίες που μπορεί να έχει ένα παιδί αναφορικά με την αισθητηριακή ολοκλήρωση είναι άλλοτε ήπιες και άλλοτε εντονότερες. Ως αποτέλεσμα μιας αισθητηριακής δυσλειτουργίας εμφανίζονται συμπεριφορές όπως τα φτερουγίσματα των χεριών, στριφογύρισμα ή μετακίνηση μπρος-πίσω.

Η διαχείρηση αισθητηριακών θεμάτων είναι μία διαδικασία που απαιτεί χρόνο και προσπάθεια. Μέσω της αισθητηριακής ρύθμισης σκοπός είναι να βελτιωθεί η ικανότητα προσοχής και η μείωση παρορμητικών και επαναλαμβανόμενων συμπεριφορών. Οι εργοθεραπευτές που εφαρμόζουν την αισθητηριακή ολοκλήρωση, χρησιμοποιούν δραστηριότητες που επικεντρώνονται στο αιθουσαίο σύστημα, την αίσθηση της αφής ή την ιδιοδεκτικότητα και που σκοπό έχουν να διεγείρουν ή να καταστείλουν αυτές τις αισθητηριακές διόδους πρόσληψης ερεθισμάτων, ώστε να επιτυγχάνεται η αισθητηριακή ολοκλήρωση. Είναι γνωστό ότι όταν διευθετούνται αισθητηριακά ζητήματα που έχει ένα παιδί στο φάσμα, τότε γίνεται περισσότερο δεκτικό σε κάθε μορφή μάθησης.

Οι δυσκολίες στο λόγο είναι αυτές που χαρακτηρίζουν τα περισσότερα άτομα που είναι στο φάσμα του αυτισμού. Σε κάποιες περιπτώσεις υπάρχει μία σημαντική καθυστέρηση λόγου, σε κάποιες άλλες αρχικά παρατηρείται φυσιολογική ανάπτυξη που ακολουθείται απώλεια κεκτημένων γλωσσικών δεξιοτήτων, ή καθήλωση σε ένα στάδιο άλλοτε πάλι η ανάπτυξη του λόγου γίνεται αλλά με πολύ αργούς ρυθμούς και βέβαια υπάρχει και ένα μεγάλο ποσοστό ανθρώπων με αυτισμό (περίπου 40%) που δεν εμφανίζουν καθόλου λόγο. Για κάποια από τα παιδιά με αυτισμό μοιάζει αδύνατο να μιμηθούν ή να παράγουν ήχους και επομένως και να μιλήσουν. Η χρήση μη λεκτικών τρόπων όπως το δείξιμο σε τέτοιες περιπτώσεις εξυπηρετούν ως επικοινωνιακό εργαλείο για τη δήλωση αναγκών και επιθυμιών. Ακόμη βέβαια και όταν ο λόγος έχει αναπτυχθεί, υπάρχουν άλλα ζητήματα αναφορικά με τη χρήση του λόγου. Για παράδειγμα, τα παιδιά με αυτισμό μπερδεύουν τις προσωπικές αντωνυμίες (εγώ, εσύ), δυσκολεύονται να αντιληφθούν την άρνηση (μην) και μπορεί να ηχολαλούν (αναπαράγουν ήχους, φράσεις ή ολόκληρες προτάσεις που έχουν ακούσει) ετεροχρονισμένα και μη. Επιπλέον σε περιπτώσεις που ο λόγος έχει αναπτυχθεί, υπάρχουν δυσκολίες στη έναρξη ή διατήρηση μιας συζήτησης, καθώς παραβιάζονται βασικές αρχές για μια τέτοια συνθήκη (δεν περιμένουν τη σειρά τους, μιλάνε χωρίς να προσέχουν τι λέει ο άλλος, σπανίως παίρνουν μια πρωτοβουλία για να απευθύνουν ερωτήσεις).

Η λογοθεραπεία είναι βασικό και αναπόσπαστο κομμάτι μιας θεραπευτικής παρέμβασης που αναφέρεται σε παιδιά ή ενήλικες που είναι στο φάσμα. Ο λογοθεραπευτής είναι επίσης αυτός που θα βοηθήσει το παιδί να επικοινωνήσει με τρόπο λεκτικό και μη. Η πρωταρχική βεβαίως μέριμνα ενός λογοθεραπευτή όταν εργάζεται με ένα παιδί που είναι στο φάσμα,  είναι η ενίσχυση των γλωσσικών δεξιοτήτων, με σκοπό την εμφάνιση και τη χρήση του λόγου ως αποκλειστικό μέσο επικοινωνίας, όπου αυτό είναι εφικτό. Όταν κάτι τέτοιο δεν είναι εφικτό τότε χρησιμοποιούνται άλλοι τρόποι μη λεκτικά βοηθητικά μέσα εργαλείων, όπως για παράδειγμα το PECS. (Επικοινωνιακό Σύστημα Μέσω Ανταλλαγής Εικόνων), που σκοπό έχουν να ενδυναμώσουν επικοινωνιακά το παιδί, τον έφηβο ή τον ενήλικα, κάνοντας το περισσότερο αυτόνομο ικανό να αξιοποιήσει μέρος του δυναμικού του και των δυνατοτήτων του.

Τα θέματα σωματογνωσίας και σεξουαλικότητας αποτελούν σημαντικό κομμάτι για την ολοκλήρωση της εκπαίδευσης και της ψυχικής υγείας των ατόμων στο φάσμα του αυτισμού. Πολλές φορές οι γονείς μας μεταφέρουν δυσκολίες που προκύπτουν από ακατάλληλη συμπεριφορά του παιδιού τους στο σπίτι ή το σχολείο καθώς τα παιδιά στο φάσμα είναι γνωστό πως μπορεί να μιμηθούν συμπεριφορές, ή να επιλέξουν ένα τρόπο προσέγγισής προς τους άλλους που δεν συνάδει με την ηλικία τους και δεν είναι κοινωνικά αποδεκτός. Η συμπεριφορά αυτή τους αφήνει εκτεθειμένους στον περίγυρό τους με τον κίνδυνο στιγματισμού και κοινωνικής απομόνωσης. Μέσα από το εξειδικευμένο πρωτόκολλο σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης οι έφηβοι θα διαπραγματευτούν θέματα που θα βοηθήσουν στην κατανόηση και την υιοθέτηση μια υγειούς συμπεριφοράς όπως:

  • Αναγνώριση σώματος, ιδιωτικά μέρη του σώματος
  • Προσωπικός χώρος
  • Ατομική υγιεινή
  • Διαφοροποίηση δυο φύλων
  • Αλλαγές στην εφηβεία
  • Ιδιωτικά πλαίσια-Δημόσια πλαίσια
  • Ακατάλληλες συμπεριφορές προς τους άλλους
  • Ακατάλληλο άγγιγμα από τους άλλους
  • Αυνανισμός
  • Σεξουαλικές επαφές-αντισύλληψη

Ειδικά Θεραπευτικά Προγράμματα

ΑΒΑ (Applied Behavior Analysis)

 

Η Εφαρμοσμένη Ανάλυση της Συμπεριφοράς βασίζεται στις αρχές του συμπεριφορισμού, στις βασικές θεωρίες συμπεριφοράς που διατυπώθηκαν από τους Watson (1913), Thorndike (1921), Skinner (1938) και  άλλους. Στη δεκαετία του 1960 αυτές οι θεωρίες εφαρμόστηκαν στη δημιουργία εκπαιδευτικών πρακτικών για άτομα με αυτισμό. Στο παρελθόν τα περισσότερα προγράμματα που αναφέρονταν σε παιδιά με αυτισμό ήταν βασισμένα στο έργο που δημοσιεύτηκε από τον Ivar Lovaas στα τέλη της δεκαετίας του 1980. Στα χρόνια, όμως, που ακολούθησαν πολλοί άλλοι ερευνητές όπως οι Jack Michael, PHD., Mark Sundberg, PHD., James Partington, PHD., εστίασαν το ενδιαφέρον τους στην ανάλυση του Skinner για την ανάλυση της συμπεριφοράς. ΑΒΑ είναι η επιστήμη της Εφαρμοσμένης Ανάλυσης της Συμπεριφοράς. Η ανθρώπινη συμπεριφορά παρατηρείται, εντοπίζεται η αιτία που προκαλεί την συμπεριφορά και ανάλογα ενισχύεται ή εξαλείφεται.

 

Η προσέγγιση της ΑΒΑ δίνει έμφαση στην κοινωνική μάθηση, και τονίζει την επίδραση του κοινωνικού περιβάλλοντος στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Η έκδηλη συμπεριφορά είναι αυτή που έχει σημασία, που αξιολογείται και καθορίζεται η πρόοδος μέσω της διαδικασίας παρέμβασης. Δίνεται έμφαση στις μαθησιακές εμπειρίες για την εδραίωση μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς .

 

Οι ατομικές διαφορές θεωρούνται σημαντικές με αποτέλεσμα να δίνεται έμφαση στην ατομική αξιολόγηση και στη συνέχεια επιλέγονται τα ενισχυτικά κίνητρα που είναι αποτελεσματικά σε κάθε προσωπικότητα. Η επιβράβευση είναι πολύ σημαντικό μέρος της Εφαρμοσμένης Ανάλυσης της Συμπεριφοράς. Κάθε μικρό κομμάτι μάθησης συνδέεται με ένα θετικό ενισχυτή, προκειμένου να επιδιώξουμε την επανάληψη της σωστής απόκρισης, που αποτελεί την επιθυμητή συμπεριφορά. Με αυτό τον τρόπο παρεμβαίνουμε στην ιδιοσυγκρασία του παιδιού, ανακαλύπτουμε τους ιδανικούς ενισχυτές για εκείνο και διατηρούμε τις επιθυμητές συμπεριφορές, ενώ είμαστε σε θέση να διδάξουμε νέες δεξιότητες. Υπάρχει στενή σχέση μεταξύ αξιολόγησης και παρέμβασης δεδομένου ότι αυτό που μπορεί να αποτελεί θετικό ενισχυτή για τον ένα, για τον άλλο μπορεί να συμβαίνει το αντίθετο ή να μην έχει απολύτως καμία σημασία.

 

Πρόκειται για μια πρακτική μέθοδο διδασκαλίας που είναι αποτελεσματική στην αλλαγή της υπάρχουσας συμπεριφοράς. Ορίζουμε τη συμπεριφορά στόχο ( target behavior ), είναι η συμπεριφορά που θέλουμε να επιτύχουμε μετά την παρέμβασή μας. Καταγράφουμε την προβληματική συμπεριφορά, τη συμπεριφορά που θέλουμε να αλλάξουμε ή που θέλουμε να ενισχύσουμε με νέες δεξιότητες και δουλεύουμε πάνω σε αυτό.

 

Μετράμε τη συμπεριφορά ( measuring behavior ), καταγράφουμε τη συχνότητα, τις φορές που εμφανίζεται η συμπεριφορά σε συγκεκριμένο χρόνο. Η καταγραφή των δεδομένων είναι ουσιαστική για να διαπιστώσουμε την πρόοδο των παιδιών. Καταγράφονται οι σωστές  αποκρίσεις, οι λανθασμένες αποκρίσεις, οι βοήθειες που χρειάστηκαν να ενεργοποιηθούν, ο χρόνος αντίδρασης. Τα επόμενα βήματα ορίζονται με βάση τις καταγραφές της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Συμπεραίνουμε τι είναι αποτελεσματικό και τι όχι, τι χρειάζεται περισσότερη προσπάθεια και τι έχει κατακτηθεί.

 

Τι περιλαμβάνει ένα πρόγραμμα βασισμένο στην ΑΒΑ

Ένα πρόγραμμα ΕΑΣ που αναφέρεται σε παιδιά με διαταραχή αυτιστικού φάσματος εφαρμόζει όλες αυτές τις μεθόδους για να διδαχτούν γνώσεις και νέες δεξιότητες όσον αφορά τους τομείς που παρουσιάζουν δυσκολία. Στόχος του προγράμματος είναι τα παιδιά να αρχίσουν να μαθαίνουν σιγά-σιγά και να αποκτούν γνώσεις, που θα μπορέσουν να χρησιμοποιήσουν αυθόρμητα στο σωστό πλαίσιο. Παράλληλα, μαζί με τη συνεκπαίδευση των γονέων σε τεχνικές θετικής ενίσχυσης της θα αρχίσουν να γενικεύουν την επιθυμητή συμπεριφορά και στα υπόλοιπα πλαίσια τα οποία επισκέπτονται.

 

Εφόσον γίνει η αξιολόγηση, θα διαμορφωθεί το ατομικό πρόγραμμα του κάθε παιδιού ανάλογα με τις ανάγκες του και θα περιλαμβάνει όλους τους τομείς, που είναι πιθανόν να χρειάζεται ειδική παρέμβαση, όπως είναι:

 

  • Έκφραση της γλώσσας
  • Κατανόηση της γλώσσας
  • Αυθόρμητος λόγος
  • Καθημερινές ρουτίνες
  • Εκπαιδευτικές γνώσεις
  • Γενίκευση
  • Παιχνίδι

Κοινωνικοποίηση

TEACCH (Treatment and Education of Autistic and Related Communication Handicapped Children)

 

Το πρόγραμμα TEACCH αναπτύχθηκε στη δεκαετία του 70 στην Αμερική από το πανεπιστήμιο της Καρολίνας. Βασίζεται στην αρχή ότι το περιβάλλον πρέπει να διαμορφώνεται με τρόπο τέτοιο που να εξυπηρετεί τις ανάγκες του παιδιού με διαταραχή αυτιστικού φάσματος. Η δομημένη διδασκαλία και η οργάνωση του περιβάλλοντος είναι τα βασικότερα στοιχεία του προγράμματος TEACCH.

 

Το TEACCH δεν είναι ένα πρόγραμμα που απαντά τόσο στο ερώτημα τι, δηλαδή, τί πρέπει να διδαχθεί, αλλά περισσότερο στο ερώτημα πώς, πώς πρέπει να δομηθεί ο χώρος, μία δραστηριότητα, ο χρόνος ή ένα πρόγραμμα, ώστε  και το παιδί με αυτισμό να οργανωθεί σωστότερα και να λειτουργεί καλύτερα. Η σύγχρονη βιβλιογραφία υποστηρίζει πως μέσα από την οπτική δόμηση του περιβάλλοντος, του χρόνου, των δραστηριοτήτων και τη δημιουργία μια σταθερής ρουτίνας, τα άτομα στο φάσμα του αυτισμού βιώνουν χαμηλότερα επίπεδα άγχους και αυξάνεται η διαθεσιμότητά τους για συμμετοχή σε εκπαιδευτικές δραστηριότητες, επιτυγχάνοντας έτσι καλύτερα μαθησιακά αποτελέσματα.

Social Skills Intervention Program

Το πρόγραμμα Παιχνίδι και Αυτισμός του ΔΙ.ΚΕ.Ψ.Υ είναι ένα χρήσιμο εργαλείο που αναπτύχθηκε με την πολύχρονη παρατήρηση και θεραπευτική παρέμβαση σε εκατοντάδες παιδιά που έχουν διαγνωστεί με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος και παρακολουθούν το πρόγραμμα του κέντρου μας. Είναι σύμφωνο με μοντέλα παρέμβασης μεγάλων θεραπευτικών μονάδων της Αμερικής και προσαρμοσμένο στην ελληνική πραγματικότητα. Πρόκειται για μια μεθοδολογία παρέμβασης με στόχο την ανάπτυξη των απαιτούμενων δεξιοτήτων γόνιμης αλληλεπίδρασης.

 

Γιατί είναι σημαντική η ενίσχυση των κοινωνικών δεξιοτήτων και των δεξιοτήτων παιχνιδιού στα παιδιά με ΔΑΦ;

 

Τα περισσότερα από τα παιδιά που ανήκουν στο φάσμα του αυτισμού παίζουν με ανορθόδοξο τρόπο και η εικόνα τους διαφοροποιείται σημαντικά σε σχέση με τα παιδιά τυπικής ανάπτυξης, στην οργάνωση του παιχνιδιού. Παρατηρείται πως μπορεί να παίζουν στερεοτυπικά με τα παιχνίδια, με μονότονες, επαναλαμβανόμενες δράσεις ή χωρίς παιχνίδια, κουνώντας τα χέρια τους κάνοντας μανιερισμούς, φτερουγίσματα ή άλλες κινήσεις με το σώμα. Μερικές φορές τα παιδία με ΔΑΦ μπορεί να είναι ικανά να χρησιμοποιήσουν ένα παιχνίδι σύμφωνα με την λειτουργικότητα του, αλλά να αδυνατούν να μπουν αυθόρμητα σε παιχνίδι με ρόλους, με σενάρια και δράσεις σύνθετες, καθώς έχουν δυσκολίες σε παιχνίδι προσποίησης και συμβολικό παιχνίδι.

 

Τα παιδιά με ΔΑΦ, κυρίως στην προ-νηπιακή ηλικία, δεν ενδιαφέρονται για τα πρόσωπα αλληλεπίδρασης και διατηρούν μια στάση απομόνωσης. Αυτή η εικόνα πολλές φορές εσφαλμένα γίνεται αντιληπτή ως άρνηση για συναναστροφή. Όμως κατόπιν πολυετούς έρευνας και εμπειρίας στη θεραπεία παιδιών με ΔΑΦ πλέον γνωρίζουμε πως η στάση αυτή προκύπτει από  αδυναμία να ερμηνεύσουν την κοινωνική πρόσκληση για παιχνίδι και να ανταποκριθούν σε αυτή σε ένα δυναμικό και εξελισσόμενο περιβάλλον. Τα παιδία με ΔΑΦ  τείνουν να προτιμούν τη δική τους δράση, καθώς είναι μια συνθήκη γνώριμη και προβλέψιμη.

 

Μια επιπλέον δυσκολία για τα παιδία στο φάσμα του αυτισμού εντοπίζεται στην ενσωμάτωση σε ομάδα συνομήλικών και τη συμμετοχή σε συνεργατικό παιχνίδι. Έχει παρατηρηθεί πως τα παιδιά με ΔΑΦ δεν προσεγγίζουν αυθόρμητα τα άλλα παιδιά και δεν παίρνουν πρωτοβουλία για την έναρξη κάποιου δυαδικού ή ομαδικού παιχνιδιού. Ακόμη και εάν ενταχθούν με τη βοήθεια ενός ενήλικα, οι προκλήσεις στο ομαδικό παιχνίδι είναι αρκετές. Σε αυτή τη δυναμική συνθήκη απαιτείται ο συγχρονισμός, η άμεση προσαρμογή και επεξεργασία σύνθετων πληροφοριών και η πολλαπλή κωδικοποίηση αυτών ταυτοχρόνως. Οι δεξιότητες αυτές μπορούν να καλλιεργηθούν στο ασφαλές περιβάλλον που παρέχει το θεραπευτικό πλαίσιο και αφού κατακτηθούν στη δυάδα ύστερα να γενικευθούν στο πλαίσιο της οικογένειας και της ομάδας.

 

Στόχοι του προγράμματος S.S.I.P.

Αφορούν την ενδυνάμωση βασικών δεξιοτήτων που θα εμπλουτίσουν τις καθημερινές δραστηριότητες στις οποίες συμμετέχουν τα παιδία αυτόνομα και θα βελτιώσουν την ποιότητα ζωής τους. Τέτοιες δεξιότητες είναι:

 

  • Η αναφορά στο πρόσωπο του άλλου.
  • Το μοίρασμα των συναισθημάτων
  • Η ικανότητα αυτορρύθμισης
  • Η δυνατότητα προσαρμογής στο δυναμικό σύστημα
  • Η ενίσχυση της επεισοδιακής μνήμης
  • Η ενίσχυση της συνεργασίας
  • Η ενίσχυση της αυτογνωσίας
  • Η καλλιέργεια της ευέλικτής σκέψης
  • Η ανοχή στην καινοτομία και τις αλλαγές

 Αναπτυξιακό  Πρόγραμμα Αλληλεπίδρασης (RDI®)

Το αναπτυξιακό πρόγραμμα αλληλεπίδρασης (RDI®) είναι ένα πρόγραμμα νευρολογικής οργάνωσης, που στοχεύει στην ενίσχυση της ποιότητας ζωής των παιδιών που ανήκουν στο φάσμα του αυτισμού, αλλά και των παιδιών με άλλες αναπτυξιακές δυσκολίες. Συχνά περιγράφεται ως «το στοιχείο που λείπει» στη θεραπευτική παρέμβαση του αυτισμού, επειδή αντί να εστιάζει στα συμπτώματα, η παρέμβαση δρομολογείται για να ενεργοποιήσει τις νευρολογικές συνάψεις που είτε δεν έχουν ενεργοποιηθεί, είτε είναι ατελώς ενεργοποιημένες. Αποτελεί τη θεμελίωση για την ανάπτυξη των κατάλληλων προϋποθέσεων της ανεξάρτητης ενσωμάτωσης του παιδιού στο κοινωνικό περιβάλλον.

Η δυναμική του προγράμματος RDI δίνει τη δυνατότητα για παρέμβαση σε ένα ευρύτερο πεδίο αναπτυξιακών δυσκολιών, όπου τα παιδιά έχουν τη δυνατότητα μιας δεύτερης ευκαιρίας, προκειμένου να βελτιώσουν την κλινική τους εικόνα και να αναπτύξουν χαμένες δεξιότητες. 

Τα παιδιά με ΔΑΦ μαθαίνουν να:

  • προσαρμόζονται στις απαιτήσεις ενός δυναμικού περιβάλλοντος και να μην εμμένουν στη στατικότητα που μέχρι τότε αναγνωρίζουν και αναζητούν.
  • δέχονται καινοτομίες χωρίς συναισθηματικές μεταπτώσεις και αίσθηση άγχους.
  • αναπτύσσουν τη δυνατότητα επίλυσης προβλημάτων και τις προϋποθέσεις για ευέλικτη σκέψη.
  • βελτιώνουν την ποιότητα της επικοινωνίας με την ενίσχυση της εξωλεκτικής επικοινωνίας, την αναφορά στο πρόσωπο αλληλεπίδρασης και την αναγνώριση των μέσων επικοινωνίας.
  • να αναγνωρίζουν το συναίσθημα των άλλων και να μοιράζονται το δικό τους συναίσθημα.
  • να χρησιμοποιούν προηγούμενες εμπειρίες για την καλύτερη προσαρμογή στις μελλοντικές καταστάσεις και προκλήσεις στην καθημερινή ζωή.

Επομένως, το πρόγραμμα RDI καλλιεργεί το πρόσφορο έδαφος ώστε να συμβαίνουν συνεχώς νευρο-γνωστικές αλλαγές με την πάροδο του χρόνου, που παρέχουν στα παιδιά με ΔΑΦ τις δεξιότητες που χρειάζονται για να πλοηγηθούν μόνα τους στις προκλήσεις της ζωής. Αναπτύσσοντας αυτή την ικανότητα για δυναμική σκέψη, ανοίγουμε την πόρτα σε μια καλύτερη ποιότητας ζωής που περιλαμβάνει: αμοιβαία επικοινωνία, γνήσιες φιλίες, παρατεταμένες σχέσεις, αυτοπεποίθηση, ανεξάρτητη διαβίωση, διαχείριση συναισθημάτων, μοίρασμα συναισθημάτων, ουσιαστική αναγνώριση των κοινωνικών καταστάσεων και ενίσχυση της προσαρμοστικότητας.

Το προγράμματα RDI® εκπαιδεύει τους γονείς προκειμένου να καθοδηγούν το παιδί τους ώστε να αναζητήσει αληθινά αμοιβαίες σχέσεις, μέσα από καθημερινές δραστηριότητες ποιοτικής αλληλεπίδρασης με στόχο την ενίσχυση των κινήτρων, της επικοινωνίας, της συναισθηματικής ρύθμισης, της επεισοδιακής μνήμης, της προσοχής, της αυτογνωσίας, της κριτικής σκέψης, της εκτελεστικής λειτουργίας, της ευέλικτης σκέψης γενικότερα.

Ο στόχος δεν είναι να μετατρέψουμε τα μέλη της οικογένειας σε θεραπευτές, αλλά να τα καθοδηγήσουμε να αναπτύξουν νέους τρόπους σκέψης, αντίληψης και δράσης για να ξέρουν πώς να αξιοποιούν καλύτερα κάθε ευκαιρία για τη διευκόλυνση της νευρολογικής οργάνωσης του παιδιού με ΔΑΦ. Η πραγματοποίηση μόνιμων, ουσιαστικών και δια βίου αλλαγών ξεκινά στο σπίτι με τους γονείς του παιδιού πρώτα. Οι γονείς έχουν την ευκαιρία να αναγνωρίσουν τις δυνατότητες των παιδιών τους, να ξεπεράσουν το αίσθημα της αποτυχίας και να μην αισθάνονται ανεπαρκείς στον γονεϊκο τους ρόλο.

 

 

 Lego Based Therapy – Brick-by-Brick Programme

Το ΔΙ.ΚΕ.Ψ.Υ. συνεχίζει την οργάνωση ομάδων βασισμένων στη μέθοδο LEGO®-Based Therapy, για παιδιά με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος και άλλες αναπτυξιακές δυσκολίες, με στόχο την ενίσχυση των κοινωνικών δεξιοτήτων.

Πρόκειται για ένα πρόγραμμα κοινωνικών δεξιοτήτων που βασίζεται στην κατασκευή μοντέλων LEGO® σε ομάδες, όπου τα παιδιά μαθαίνουν να συνεργάζονται για ένα κοινό αποτέλεσμα.

 

Ο Δρ. Dan LeGoff, κλινικός Nευροψυχολόγος από τη Φιλαδέλφεια των ΗΠΑ, ήταν ο πρώτος που παρατήρησε το ιδιαίτερο ενδιαφέρον των παιδιών με ΔΑΦ για το κατασκευαστικό παιχνίδι με Lego και σε συνεργασία με τη Δρ. Gina Gomez και το πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ του ΗΒ δημιουργήσαν και ερεύνησαν την προσέγγιση Lego Based Therapy για περισσότερα από 15 χρόνια.

 

Στόχος της ομάδας είναι να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτύξουν δεξιότητες κοινωνικής αλληλεπίδρασης σε ένα φιλικό, διασκεδαστικό περιβάλλον, όπου θα υπάρχει οργάνωση, προβλεψιμότητα, συνεργατική διάθεση, με στόχο την ποιοτική επικοινωνία.

 

Tα παιδιά κατασκευάζουν μοντέλα LEGO® σε ομάδες με βοήθεια ενός ενήλικα- συντονιστή. Ένα παιδί βρίσκει τα τούβλα «προμηθευτής», άλλο έχει τις οδηγίες, «μηχανικός» και το άλλο χτίζει «χτίστης». Στο τέλος κάθε συνεδρίας τα παιδιά αξιολογούν τον τρόπο που συνεργάστηκαν για να πετύχουν το σκοπό τους, εστιάζοντας στη σχέση μεταξύ τους και αναπτύσσοντας θετικές εμπειρίες και στάσεις για τη συνεργασία.

 

Τα παιδιά μαθαίνουν τους κανόνες, επεξεργάζονται τον κοινό στόχο, αλλάζουν ρόλους σταδιακά και μαθαίνουν όλες τις αρμοδιότητες. Εφόσον προκύψουν απρόοπτα και δυσκολίες, ο ενήλικας που συντονίζει την ομάδα προτρέπει τα παιδιά να λύσουν οποιεσδήποτε κοινωνικές δυσκολίες σχετικά με θέματα συμπεριφοράς, κανόνων, επικοινωνίας κ.α. Βασικά στοιχεία της θεραπευτικής προσέγγισης με την χρήση των είναι:

  • η λήψη αποφάσεων
  • η συνεργασία
  • η επίλυση κοινωνικών προβλημάτων
  • η κοινή εστίαση και η επικοινωνία

Οι συναντήσεις έχουν οργανωθεί για μια εκπαιδευτική ώρα με συχνότητα μια φορά την εβδομάδα. Τα παιδιά χωρίζονται ανάλογα με τις δεξιότητες, τις επικοινωνιακές και κοινωνικές δυσκολίες. Με βάση την επιτυχημένη συνεργασία στην ομάδα, την καλλιέργεια των δεξιοτήτων και τη χρήση της φαντασίας τα παιδιά κατακτούν επίπεδα διαβαθμισμένης δυσκολίας ξεκινώντας από το επίπεδο του αρχάριου και φτάνοντας στο επίπεδο του LEGO® master.

Σε κάθε ομάδα υπάρχει ειδικά εκπαιδευμένος συντονιστής ενήλικας και υλικό ανάλογα το επίπεδο δεξιοτήτων.

Το πρόγραμμα PECS (Picture Exchange Communication System) είναι από τα πιο γνωστά προγράμματα εναλλακτικής επικοινωνίας παγκοσμίως.

Πρόκειται για ένα Σύστημα Επικοινωνίας μέσω Ανταλλαγής Εικόνων που δίνει τη δυνατότητα σε παιδιά με ΔΑΦ, αλλά και άλλες αναπτυξιακές διαταραχές που έχουν δυσκολίες στο λόγο και την επικοινωνία, να μάθουν να επικοινωνούν με την ανταλλαγή οπτικού υλικού καρτών μεταφέροντας έτσι το αίτημά τους επιτυχώς στο πρόσωπό αλληλεπίδρασης.

Οι κοινωνικές ιστορίες (Social Stories) είναι μια μεθοδολογία που μελετήθηκε και αναπτύχθηκε από την Carol Grey το 1990 στο Μίσιγκαν των ΗΠΑ. Μέσα από την κοινωνική ιστορία παρουσιάζουμε καταστάσεις στο παιδί με αναπτυξιακή δυσκολία και περνάμε μηνύματα με έναν τρόπο που μπορεί καλύτερα να επεξεργαστεί και να αφομοιώσει. Το παιδί μπορεί να παραδειγματιστεί και να πράξει ανάλογα σε παρόμοιες καταστάσεις σε συνθήκες δύσκολες και απρόοπτες. Μπορεί να διδαχτεί τις κοινωνικά αποδεχτές συμπεριφορές και να διαφοροποιήσει τις κοινωνικά μη αποδεκτές συμπεριφορές διαμορφώνοντας ανάλογα τη δική του συμπεριφορά. Οι κοινωνικές ιστορίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να διδάξουν ρουτίνες συμπεριφορών που το παιδί δεν μπορεί να ακολουθήσει εύκολα και μαθαίνει να ακολουθεί σαν κανόνες. Πέρα από αυτό μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να εγκαταλείψουν αρνητικές συμπεριφορές, να χειριστούν φοβικές καταστάσεις ή ακόμα και συνθήκες που τους προκαλούν έντονο άγχος. Ενισχύεται η προβλεψιμότητα των κοινωνικών καταστάσεων και η δυνατότητα αντιμετώπισης του δυναμικού κόσμου από το παιδί με αυτισμό. Το παιδί μιμείται τις επιλογές και τις πράξεις των πρωταγωνιστών στις κοινωνικές ιστορίες, παραδειγματίζεται και πράττει ανάλογα σε συγκεκριμένες καταστάσεις, ενώ μαθαίνει αποτελεσματικά να διαχωρίζει το σωστό από το λάθος, το επικίνδυνο από το μη επικίνδυνο, τι πρέπει να αποφεύγει και τι όχι. Η κοινωνική ιστορία αποτυπώνεται καλύτερα στη μνήμη του παιδιού, και το μήνυμα που περνάει είναι ισχυρό και δυναμικό. Οι κοινωνικές δεξιότητες ενισχύονται και οι προβληματικές καταστάσεις που δυσκολεύουν τα παιδιά γίνονται κατανοητές και προβλέψιμες.

Ειδικό Θεραπευτικό Υλικό του ΔΙΚΕΨΥ

Το εκπαιδευτικό  υλικό του ΔΙ.ΚΕ.Ψ.Υ – Κάρτες Ειδικής Εκπαίδευσης Παιδιών με Αναπτυξιακές Δυσκολίες &  Εκπαιδευτικές κάρτες Σεξουαλικής Διαπαιδαγώγησης έχει επιμεληθεί εξ’ ολοκλήρου η διεπιστημονική ομάδα του ΔΙ.ΚΕ.Ψ.Υ. Το  υλικό απευθύνεται σε θεραπευτές, εκπαιδευτικούς και γονείς που ασχολούνται θεραπευτικά με παιδιά στο φάσμα του αυτισμού και της νοητικής στέρησης.

Τα παιδιά με αναπτυξιακές δυσκολίες εμφανίζουν ελλείμματα στην επικοινωνία, στη κοινωνική συναλλαγή, στη σκέψη, στο παιχνίδι και στη συμπεριφορά. Ως εκ τούτου κατανοούν, βλέπουν και ζουν τον κόσμο με έναν διαφορετικό τρόπο από τους γύρω τους.

Το Εκπαιδευτικό υλικό που αφορά στην ψυχοεκπαίδευση παιδιών διαφόρων ηλικιών με αναπτυξιακές διαταραχές αποτελείται από ένα σύνολο έγχρωμων καρτών που καλύπτουν μία ευρεία θεματολογία διαφορετικών κατηγοριών. Οι κάρτες αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν με διαφορετικούς τρόπους ώστε να εμπλουτίσουν το γνωστικό υπόβαθρο και να ενισχύσουν την κατανόηση του ατόμου αλλά και την επικοινωνία.

Στο Ετήσιο πρόγραμμα εξειδίκευσης στη Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος: Αξιολόγηση και Αποκατάσταση παιδιών και εφήβων που διεξάγεται στο ΔΙ.ΚΕ.Ψ.Υ γίνεται αναλυτική παρουσίαση του παρόντος εκπαιδευτικού υλικού.

Τα θέματα σεξουαλικότητας απασχολούν σημαντικά τις οικογένειες με παιδί στο φάσμα του αυτισμού και της νοητικής στέρησης και προβληματίζουν αρκετά τους γονείς ως προς τον κατάλληλο χειρισμό σε κάθε συνθήκη. Αφενός παρατηρείται πως μπορεί η οικογένεια να δυσκολεύεται να μιλήσει ανοιχτά για το θέμα αυτό και να δίνει έμφαση σε άλλους τομείς μάθησης και εκπαίδευσης. Άλλοτε πάλι μπορεί να το φέρουν οι γονείς σαν βασικό θέμα που τους προβληματίζει, τους προκαλεί αμηχανία και ζητούν άμεσα καθοδήγηση για αυτό.

Το Εκπαιδευτικό υλικό που αφορά στη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση των παιδιών διαφόρων ηλικιών με αναπτυξιακές δυσκολίες αποτελείται από 2 σετ καρτών με διαφορετική εικονογράφηση (έγχρωμη & ασπρόμαυρη).

Στο 2ήμερο πρακτικό σεμινάριο ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ & ΔΑΦ που διεξάγεται στο ΔΙΚΕΨΥ γίνεται αναλυτική παρουσίαση του παρόντος εκπαιδευτικού υλικού.

Κλείστε ραντεβού